Przed rozszerzeniem UE stoją wyzwania w zakresie sprawowania rządów na szczeblu lokalnym i demokracji lokalnej

Europejski Komitet Regionów wezwał Unię Europejską do zajęcia się problemem „lokalnego zawłaszczania państwa” w krajach pragnących przystąpić do Unii, a w pilnej rezolucji w sprawie Turcji „zdecydowanie potępił aresztowania i zatrzymania lokalnych przywódców opozycji, w tym burmistrza Stambułu Ekrema İmamoğlu”.

Wezwania w dniach 2–3 kwietnia zostały wystosowane na posiedzeniu plenarnym zgromadzenia polityków lokalnych i regionalnych UE po debacie na temat rozszerzenia UE z udziałem Marty Kos, europejskiej komisarz ds. rozszerzenia.

W rezolucji KR-u w sprawie Turcji ostrzega się, że „systematyczne atakowanie polityków opozycji zagraża fundamentom demokratycznych społeczeństw”, wzywa wysokiego przedstawiciela Komisji Europejskiej „do rozważenia nałożenia środków ograniczających w ramach globalnego systemu sankcji UE za naruszenia praw człowieka” i stwierdza, że „dalszy regres w zakresie praw podstawowych powinien doprowadzić do przeglądu udziału Turcji w programach finansowych i instytucjonalnych UE”. Rezolucja odzwierciedla ostrzeżenia KR-u od 2016 r. dotyczące szkód wyrządzonych demokracji lokalnej w Turcji przez zastąpienie wielu wybranych burmistrzów powiernikami mianowanymi przez rząd.

KR jest również bardzo krytyczny wobec reakcji władz serbskich na miesiące protestów po zawaleniu się dachu dworca kolejowego w Nowym Sadzie. W opinii w sprawie rozszerzenia na Bałkanach Zachodnich i w Turcji KR wyraża „poważne zaniepokojenie zatrzymaniem, a następnie deportacją działaczy społeczeństwa obywatelskiego, w tym obywateli państw członkowskich UE” i zauważa „z niepokojem, że takie działania mogą zagrozić podstawowym wolnościom”.

W przeglądzie postępów na drodze do rozszerzenia UE w 2024 r. członkowie KR-u podkreślili, że „najważniejsze” jest, aby każdy kraj pragnący przystąpić do UE dostosował się do polityki zagranicznej i bezpieczeństwa Unii, a także podkreślili „wielką rolę”, jaką społeczeństwa obywatelskie krajów kandydujących muszą odegrać w procesie wdrażania rozszerzenia.

Oceny KR-u koncentrują się przede wszystkim na sprawowaniu rządów i administracji na szczeblu lokalnym i regionalnym, określając skuteczną samorządność lokalną i regionalną oraz kwitnącą demokrację lokalną jako „istotne elementy” systemów kontroli i równowagi w krajach kandydujących. KR zauważa, że pomimo wojny Ukraina poczyniła „postępy w zakresie sprawowania rządów na szczeblu lokalnym, odbudowy i decentralizacji”. Na Bałkanach Zachodnich KR identyfikuje problem „lokalnego zawłaszczania państwa”, w którym lokalny system sprawowania rządów jest w pełni lub częściowo uzurpowany przez potężne jednostki lub grupy.

W zaleceniach KR-u podkreślono również szersze korzyści, jeśli chodzi o „miękką siłę”, płynące ze wsparcia UE dla władz lokalnych i regionalnych, wyrażając uznanie dla „nieodzownej roli władz lokalnych i regionalnych we wspieraniu pojednania, zajmowaniu się dziedzictwem historycznym i rozwiązywaniu problemów dwustronnych poprzez dialog, budowanie zaufania i wspólne inicjatywy transgraniczne”.

KR zwrócił uwagę na korzyści płynące ze współpracy transgranicznej, zapraszając burmistrzów wspólnych Europejskich Stolic Kultury na 2025 r. – Nova Gorica w Słowenii i Gorizia we Włoszech – po raz pierwszy wyróżniono dwa miasta graniczące ze sobą. Od czasu przystąpienia Słowenii do UE w 2004 r. dwa wcześniej podzielone miasta połączyły się w jedną społeczność miejską dzielącą centralny plac i sieć transportu publicznego. Komisarz Kos powiedział, że Nova Gorica i Gorizia „codziennie realizują wizję europejskiego pokoju. Burmistrzowie – Samo Turel (SI/Renew Europe) z Nova Gorica i Rodolfo Ziberna z Gorizia – stwierdzili, że integracja obu miast pokazuje, że pomimo wcześniejszych podziałów współistnienie jest możliwe.

Cytaty:  

• Kata Tüttő, przewodnicząca Europejskiego Komitetu Regionów: „Rozszerzenie to nie tylko rysowanie nowych linii na mapie. Chodzi o budowanie pokoju, stabilności i szans dla wszystkich w Europie. Kiedy nasi sąsiedzi są silniejsi, my też jesteśmy silniejsi. Miasta i regiony w całej Europie mają tak wiele do zaoferowania: Wiedza, doświadczenie i solidarność. Współpracując ponad granicami i w terenie, możemy pomóc w kształtowaniu Europy bardziej zjednoczonej, bezpieczniejszej i zamożniejszej. Głosy przywódców lokalnych i regionalnych mają znaczenie w tym procesie, ponieważ to w naszych społecznościach odczuwany jest rzeczywisty wpływ członkostwa w UE. Dzięki współpracy na każdym szczeblu możemy wspólnie bronić naszych wspólnych wartości i stawiać czoła wyzwaniom naszych czasów.  

• Marta Kos, europejska komisarz ds. rozszerzenia: „Jestem głęboko przekonany, że przywódcy lokalni i regionalni są kluczowymi architektami w budowaniu Unii Europejskiej. W Nova Gorica i Gorizia burmistrz Turel i burmistrz Giverna codziennie realizują wizję europejskiego pokoju. Świat wokół nas szybko się zmienia, co wymaga od Europy wzięcia większej odpowiedzialności za własną stabilność i obronę. Wzmocniło to to, o czym od dawna wiemy, że większa zjednoczona Europa to silniejsza Europa. Rozszerzenie jest niezbędne dla naszego bezpieczeństwa, dobrobytu i długoterminowej siły Europy. Musimy wykorzystać ten moment”. 

• Aleksandra Dulkiewicz (PL/EPL), prezydent Gdańska i sprawozdawczyni KR-u w sprawiepakietu „Rozszerzenie 2024 – Ukraina, Mołdawia i Gruzja”: „Proces rozszerzenia musi być procesem opartym na osiągnięciach. Po drugie, decentralizacja powinna mieć miejsce nie tylko jako idea, ale także w kontekście decentralizacji fiskalnej. Po trzecie, musimy być świadomi działań wrogich podmiotów, w tym manipulacji mediami, manipulacji opinią publiczną, dezinformacji. Po czwarte, rola organizacji pozarządowych jest bardzo ważna dla wspierania procesu integracji. I wreszcie, potrzebujemy współpracy dwustronnej, od miasta do miasta, od wsi do wsi, od regionu do regionu”. 

• Tetyana Yehorova-Lutsenko, przewodnicząca Ogólnoukraińskiego Stowarzyszenia Rad Obwodowych i Regionalnych Ukrainy - przewodnicząca charkowskiej rady obwodowej: "Kiedy mówimy o Unii Europejskiej, mówimy o poszanowaniu podstawowych wartości. W pierwszej kolejności chciałbym podziękować prezydent Gdańska Aleksandrze Dulkiewicz za stałe i systematyczne wspieranie Ukrainy, w szczególności w potępianiu rosyjskiej agresji i na drodze naszego kraju do UE. Fakt, że Pakiet Rozszerzeniowy 2024 - Ukraina, Mołdawia i Gruzja - został dziś zatwierdzony, jest bardzo ważny dla Ukrainy. To wydarzenie pokazuje wsparcie naszego kraju przez europejskich partnerów w dążeniu do bycia częścią europejskiej rodziny. Jest to przede wszystkim sygnał do zjednoczenia się wokół wspólnych wartości demokracji i rządów prawa, a także uznanie geopolitycznego znaczenia wyboru Ukrainy w zakresie integracji europejskiej. Jestem również wdzięczny za docenienie postępów w reformach, w szczególności w sądownictwie, przeciwdziałaniu korupcji i ochronie praw mniejszości oraz decentralizacji, pomimo wojny. Wspieramy wdrażanie reform zgodnie ze standardami UE. Dziękujemy za utrzymanie kwestii Ukrainy w agendzie Europejskiego Komitetu Regionów."

Kontekst:  

• Debatę na temat rozszerzenia można ponownie obejrzeć na stronie internetowej KR-u. Zdjęcia można znaleźć tutaj.  

• Nova Gorica i Gorizia są Europejskimi Stolicami Kultury w 2025 r., pierwszymi gminami transgranicznymi, które otrzymały tytuł. Traktat pokojowy między Włochami a Jugosławią w 1947 roku spowodował podział tego, co było jednym miastem. Współpraca między tymi dwoma miastami jest częściowo ułatwiona dzięki europejskiemu ugrupowaniu współpracy terytorialnej (EUWT), które stanowi podstawę prawną współpracy transgranicznej. KR jest odpowiedzialny za prowadzenie rejestru EUWT. 

• Projekt pilnej rezolucji w sprawie aresztowania tureckich burmistrzów i zamachu na demokrację lokalną w Turcji, przyjęty 3 kwietnia 2025 r.: komunikat prasowy. 

• W dwóch opiniach przyjętych przez Europejski Komitet Regionów 2 kwietnia – „Pakietrozszerzeniowy 2024 – Ukraina, Mołdawia i Gruzja”oraz „Pakietrozszerzeniowy 2024 – Bałkany Zachodnie i Turcja”– oceniono postępy w zakresie reform związanych z UE poczynione przez dziewięć państw ubiegających się o członkostwo w UE z perspektywy sprawowania rządów na szczeblu lokalnym i regionalnym. Oprócz przedstawiania zaleceń dla poszczególnych krajów do rozważenia przez instytucje UE, w opiniach wyeksponowano szereg nadrzędnych przesłań. Należą do nich: krytyczna potrzeba skutecznego samorządu lokalnego i decentralizacji – zarówno politycznej, jak i fiskalnej – w celu ułatwienia integracji krajów kandydujących; znaczenie zaangażowania władz lokalnych i regionalnych związanych z UE w reformy, biorąc pod uwagę ich rolę we wdrażaniu około 70 % prawodawstwa UE; konieczność zwalczania „lokalnego zawłaszczania państwa” na Bałkanach Zachodnich; oraz szczególne znaczenie władz lokalnych i regionalnych we współpracy transgranicznej, ochronie środowiska, gotowości na wypadek klęsk żywiołowych i przeciwdziałaniu dezinformacji. W opiniach podkreślono, że UE musi pilnie zwiększyć swoje wpływy i wspierać stabilność w regionach sąsiadujących, biorąc pod uwagę obecny kontekst geopolityczny. 

• Zalecenia KR-u podkreślają wartość partnerstw międzynarodowych między miastami i regionami. KR jest współzałożycielem Europejskiego Sojuszu Miast i Regionów na rzecz Odbudowy Ukrainy, dla którego pełni funkcję sekretariatu. Sojusz zachęca administracje regionalne i miejskie do nawiązywania współpracy z regionalnymi i miejskimi zaproszeniami na Ukrainie. 

• W czerwcu 2024 r. Komisja Europejska oficjalnie rozpoczęła negocjacje akcesyjne z Ukrainą i Mołdawią. W 2023 r. UE uznała Gruzję za kraj kandydujący do członkostwa w UE, ale uzależniła rozpoczęcie rozmów na temat dalszych reform. Czarnogóra tymczasowo zamknęła trzy z 33 rozdziałów negocjacyjnych. Serbia rozpoczęła negocjacje w sprawie dwóch z sześciu tematycznych "klastrów" negocjacji. W 2024 r. Albania otworzyła dwa klastry negocjacji. Turcja rozpoczęła negocjacje w sprawie przystąpienia do UE w 2005 r.; Obecnie rozmowy utknęły w martwym punkcie. W marcu 2024 r. Rada Europejska postanowiła rozpocząć negocjacje akcesyjne z Bośnią i Hercegowiną; Macedonia Północna czeka obecnie na zielone światło ze strony Rady Europejskiej na rozpoczęcie rozmów. Kosowo* jest uważane za potencjalnego kandydata do członkostwa w UE.  

*Użycie tej nazwy nie wpływa na stanowiska w sprawie statusu Kosowa i jest zgodne z rezolucją Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych nr 1244/1999 oraz z opinią Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w sprawie Deklaracji niepodległości Kosowa.

Osoba kontaktowa:

Andrew Gardner

Tel.: +32 473 843 981

andrew.gardner@cor.europa.eu